Miesięczne archiwum: Marzec 2010

Kościół Ewangelicki Marii Panny w Legnicy

Kościół Ewangelicki Marii Panny jest najstarszym legnickich kościołem farnym. Dzieje budowlane naszego kościoła pozostają jednak do schyłku średniowiecza spowite w mroku. Jego początki wg historyków niemieckich sięgają drugiej połowy XII w., kiedy to Bolesław Wysoki ok. 1170 r. nieopodal zamku wybudował niewielki jednonawowy, prawdopodobnie drewniany, kościółek. W roku 1192 wzniesiono na miejsce starego, który okazał się za mały, nową budowlę z kamienia łamanego-piaskowca. Pierwsze wzmianki o istnieniu kościoła pochodzą z dokumentu klasztoru lubiąskiego z roku 1195, w którym wymienia się targ obok kościoła pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny w Legnicy. W roku 1203 wymienia się po raz pierwszy proboszcza tego kościoła. Z kolei w 1208 r. Henryk Brodaty darowuje klasztorowi w Trzebnicy dziesięciny z parafii Najświętszej Marii Panny, której potwierdzenie istnienia nastąpiło w roku 1218. Ten pierwszy murowany kościół był kościołem romańskim, położonym w północno- zachodniej części obecnej budowli. Był on kościołem jednonawowym, zakończonym od wschodu krótkim prezbiterium z półkolistą apsydą. Kolejna przebudowa przypada na okres panowania Henryków Śląskich. W owym czasie była to budowla bazylikowa o trójnawowym korpusie z bardzo wąskimi nawami bocznymi i prosto zamkniętym, wydłużonym prezbiterium. Świątynię wzniesiono z cegły i ciosów piaskowca. 9 kwietnia 1241 roku, według kronikarza Jana Długosza, Henryk Pobożny modlił się w legnickim kościele Mariackim przed wyruszeniem na bitwę znaną w historii jako bitwa pod Legnicą. 

W rocznikach Jana Długosza możemy znaleźć ciekawe słowa: Kiedy książę Henryk wychodził ze swoimi oddziałami z miasta Legnicy, by podjąć wojnę z Tatarami, ze szczytu kościoła NMPanny, w którym poprzedniego dnia złożono ofiary Boskiemu Majestatowi dla zapewnienia bezpieczeństwa jemu i jego wojsku, zsunął się kamień i spadł koło głowy jadącego w swej wspaniałej zbroi księcia i omal nie rozbił mu głowy. Ten wypadek uznali wszyscy za ostrzeżeni z nieba, albo – jak było rzeczywiście – za zła wróżbę. Wskazywał on niezawodnie na niebezpieczeństwo, na które w starciu, w mającej nastąpić walce, miał się narazić książę Henryk i jego wojsko.

Kościół, z którego wyruszył książę Henryk II Pobożny na bitwę z Tatarami był, kilka wieków później, pierwszym kościołem ewangelickim w Legnicy i jednym z pierwszych kościołów ewangelickich na Śląsku. Obecnie jest kościołem parafialnym Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Legnicy. W jego wnętrzu bitwa pod Legnicą została przedstawiona na dwóch witrażach, odnowionych przez legnicką parafię ewangelicką w roku 1992. Pierwszy wykonany przez Otto Linnemanna w roku 1905 ukazuje postać Henryka Pobożnego podczas nabożeństwa przed bitwą. Drugi wykonany również w 1905 roku przez Carla de Bouche, umieszczony w nawie ołtarzowej, przedstawia scenę znalezienia ciała księcia Henryka przez jego matkę Jadwigę, uznawaną w kościele rzymskokatolickim za świętą.

25 maja 1338 r. podczas pożaru miasta doszczętnie płonie kościół Marii Panny. W roku 1362 mówi się także o spalonej plebani kościoła Mariackiego. Na mocy decyzji podjętej przez Radę Miejską Legnicy w latach 1362-1386 kościół odbudowano i przekształcono w budowlę halową. Nowo zbudowany kościół pod względem powierzchni był około czterokrotnie większy od poprzedniego. Był teraz trójnawową, siedmioprzęsłową halą wzniesioną na planie bazyliki. Wnosząc z niezbyt wiarygodnego znaku mistrza murarskiego zakrystia została powiększona jeszcze w XIV wieku, następnie około 1417 roku wybudowano podwójną kaplicę ufundowaną przez cech sukienników. W kontrakcie kończącym budowę w roku 1403 występuje, tak jak w kościele św. Piotra, mistrz Clawis- parlier, murarz Heinrich Berynger, Niccloss Becker, Hensil Rosenig, Petsche Pfaffendorf. Potem w latach 1450-1468 rozbudowana bryła kościoła przez proboszcza i kanonika Martina Cromera poprzez dobudowanie chóru (zapoczątkowanego w 1468r.) i podwyższenie nawy środkowej, została przekształcona w kościół bazylikowy, który swój charakterystyczny kształt otrzymał poprzez podwyższenie południowej wieży w 1484 r.

Rozbudowa wnętrza była trudna ze względu na graniczenie kościoła od strony wschodniej z uliczką, która była niezbędna do obrony murów miejskich. Tak więc zdecydowano się na przesklepienie uliczki i wybudowanie chóru na tym sklepieniu, tak, że jego ściana wschodnia dotykała do ówcześnie znajdujących się tam budynków plebani. W roku 1487 wieża kościoła po uprzednim podwyższeniu została zaopatrzona w nowy miedziany hełm. W roku 1602 wieża ta została poddana renowacji. W 1660r. hełm tej wieży został ponownie zniszczony. W 1674r. nastąpił remont kościoła, a w 1689r. remont wieży na której zostały zawieszone nowe dzwony.

11 marca 1822 kościół ponownie płonie w wyniku uderzenia pioruna. W latach 1824-1829 został odbudowany. W tym okresie dobudowano nawy, przekształcono kościół ponownie w budynek halowy, a także zbudowano w elewacji zachodniej dwie nowe wieże o jednakowej wysokości. Autorem projektu, który konsultowano w Berlinie u Karla Fryderyka Schinkla był prawdopodobnie mistrz Gunter i mistrz Ernest August Theinert z Legnicy. Kościół został poświęcony powtórnie po odbudowie w roku 1828. Działania remontowe nie wpłynęły pozytywnie na budowlę, bowiem założenie od strony zachodniej 200 stopni z piaskowca i podwyższenie obu wież spowodowało nadmierne obciążenie. Budowla opadła, a pomiędzy wieżami i korpusem głównym powstały znaczne rysy na sklepieniu i murach zewnętrznych, a z okien zaczęły odpadać maswerki.

29 sierpnia 1890 roku kościół odwiedził i opisał, młody krakowski student, Stanisław Wyspiański. Będąc w Legnicy tylko jeden dzień zajął się pilnie zwiedzaniem i szkicowaniem miasta. W liście sporządzonym owego dnia możemy zobaczyć Legnicę końca XIX wieku w tym kościół Mariacki.

W dniu 10 września 1903 r. Komisja Budowlana sporządziła aktualny raport o szkodach budowlanych. Do jednomyślnego, zgodnego życzenia gruntownej renowacji przychyliły się wreszcie odpowiednie władze. 18 października 1903 roku przystąpiono do przebudowy kościoła. W styczniu 1905 r. rozpoczął swoje działania pochodzący z Nadrenii architekt i konserwator obiektów sakralnych Hubert Kratz. Podczas prac remontowych zostały zlikwidowane wewnętrzne empory oraz wykonane nowe witraże spod rąk najlepszych niemieckich mistrzów. Pomalowane zostało wnętrze kościoła w geometryczne wzory „mauretańskie” wg projektu prof. Detkana, które powierzono prof. Augustowi Oetken – Berlin. Rozległe roboty objęły także wieże, dach i południowe dobudowane kaplice. Prace ukończono tak szybko, że już 31 maja 1906 r. mogła mieć miejsce uroczystość poświęcenia kościoła. 9 czerwca 1908 r. kościół Marii Panny został już całkowicie przekazany do użytku Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w obecności cesarza Wilhelma II.

Opracował: ks. Cezary Królewicz

Kościół Zbawiciela w Wałbrzychu

Wałbrzych malowniczo rozciąga się nad rzeką Pełcznicą na pograniczu Gór Wałbrzyskich i Pogórza Wałbrzyskiego, obecnie na obszarze 85 km2 w małej kotlinie otoczonej wzgórzami i górami. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1305 r. (z dokumentu, o wysokości świadczeń na rzecz biskupstwa wrocławskiego), a prawa miejskie uzyskał w latach 1400÷1426. Reformacja dotarła tu stosunkowo szybko. Pierwsze nabożeństwa w duchu „Nowej Nauki” odprawiano w okolicach Wałbrzycha już w roku 1525, gdy okoliczne tereny należały do rodu Czetryców.

Jednak sam Wałbrzych z przystąpieniem do Reformacji wstrzymał się do 1546 r., wtedy luteranie zdobyli przewagę i przejęli miejscowy kościół parafialny z 1440 r. Ponieważ miasto leżało w granicach księstwa świdnickiego, sytuacja ewangelików odwróciła się po wojnie trzydziestoletniej. Kościoły służące do tej pory protestantom zostały „zredukowane” (1654 r.), a bezwzględnie prowadzona rekatolizacja zmusiła ewangelików do przejścia do podziemia. Podobnie jak w Karkonoszach, Górach Orlickich i Kaczawskich (słabo wtedy zasiedlone góry ułatwiały odbywanie tajemnych spotkań) wykorzystywano górskie ustronia (np. polanę na wzniesieniu Niedźwiadki).
Szczęśliwie Świdnica nie była zbyt odległa (23 km) i już od 1657 r. luteranie mogli korzystać z tamtejszego Kościoła Pokoju, a od 1720 r. również z kościoła Łaski w Kamiennej Górze.

 W 1741 r. po zajęciu Śląska przez protestanckie Prusy wprowadzono wolność wyznania, lecz z zastrzeżeniem że nie mogą zostać naruszone uprawnienia i dochody proboszczów katolickich. Na pełne równouprawnienie wszystkich wyznań należało jeszcze poczekać. Mimo to, już rok później wałbrzyscy luteranie mieli już własny dom modlitwy. Jak większość tego typu obiektów budowana na Śląsku w I połowie lat 40. XVIII w. była to budowla konstrukcji szachulcowej założona na planie prostokąta, nakryta dachem mansardowym z sygnaturką. Wkrótce (1744÷46) świątynię wyposażono w organy. W 1754 r. dostawiono plebanię.

Mimo iż świątynia posiadała ~1000 miejsc siedzących, szybko okazała się zbyt mała dla rozwijającej się gminy ewangelickiej. Dlatego za pastora Gottfrieda Bretha rozebrano ją i 8.08.1785 położono kamień węgielny pod nowy kościół budowany według planów urodzonego w Kamiennej Górze Carla Gottharda Langhansa, jednego z najwybitniejszych twórców w stylu neoklasycznym. Wg projektu tego samego twórcy wielu śląskich rezydencji, pruskich teatrów, a później Bramy Brandemburskiej w Berlinie miesiąc wcześniej rozpoczęto budowę kościoła ewangelickiego w Sycowie.

Podobnie jak kościół zamkowy w Sycowie również świątynia wałbrzyska wyrasta z modelu barokowego kościoła protestanckiego z terenu Turyngii i Saksonii. W obu Langhans zastosował prosty, trójczłonowy układ brył: korpus nawowy przykryty dachem wielospadowym z wyraźnie wyodrębnioną wieżą oraz niską przybudówką mieszczącą zakrystię. Jednak te składniki budowli, zgodnie z duchem klasycystycznym, wyodrębnił i zestawił w kontrastowy sposób. W obu kościołach główne wejście, nawiązując do francuskiego neoklasycyzmu, ma formę wgłębnego portyku w antach zwieńczonego trójkątnym naczółkiem wspartym na tryglifach.

Kościół wałbrzyski należy do najwybitniejszych dzieł architektury klasycystycznej na Śląsku. Usytuowany już w centrum miasta kościół Zbawiciela został poświęcony 24.11.1788 r. i do dzisiaj nieprzerwanie służy ewangelikom. W ramach prac restauracyjnych przeprowadzonych w latach 1862÷1865 przebudowano również wieżę (pierwotna wzniesiona była na planie koła). W latach 1956÷1976 w Wałbrzychu miał siedzibę duchowny odpowiedzialny za opiekę duszpasterską nad całą dolnośląską ewangelicką mniejszością niemiecką.
Jest to murowana i tynkowana, założona na prostokącie budowla centralna nakryta czterospadowym, ceramicznym dachem z powiekami. Na osi od wschodu prostokątna zakrystia, od zachodu kwadratowa kruchta z wznoszącą się nad nią wieżą. Obecnie z portyku wyrasta wieża założona na planie kwadratu (pierwotnie koła), na ostatniej kondygnacji przechodzącą w ośmiokąt, zwieńczona czterema wieżyczkami pomiędzy którymi kwadratowe tarcze zegarowe i wysokim, murowanym z cegły ostrosłupowym hełmem. Naroża korpusu i wieży wzmocnione boniowanymi lizenami. Elewacje boczne 7-osiowe z 3-osiowymi ryzalitami zwieńczonymi, jak portal główny, trójkątnymi naczółkami. W ryzalitach znajdują się wejścia boczne, nad którymi naczółki zamknięte odcinkiem łuku. Wnętrze oświetlają 2 kondygnacje okien w opaskach w tynku: dolne kwadratowe; górne, wysokie, zamknięte łukiem pełnym. Nad oknami bocznymi górnego rzędu trójkątne naczółki, nad środkowym zamknięte odcinkiem łuku. 

Skromne, wręcz surowe wnętrze w którym dominuje biel z delikatnym złoceniem detali architektonicznych zbliżone jest realizacją kościoła kaznodziejskiego zbliżoną do kalwińskich domów modlitw, w których cała uwaga zgromadzonych wiernych powinna być skupiona na umieszczonej na wprost od wejścia ołtarzo-ambonie i modlitwie. Prostokątne, salowe wnętrze nawiązuje do Kościoła Dworskiego (ob. Opatrzności Bożej) we Wrocławiu. Wypełniają go trzy kondygnacje eliptycznych empor (w kościołach sycowskim i dzierżoniowskim tylko dwie) wspartych na filarach o przekroju prostokąta i wykreślających owalną nawę. Na II emporze wspiera się 16 kolumn jońskich podtrzymujących pozorną kopułę. Głównymi elementami wyposażenia są: ołtarzo-ambona z czasu budowy kościoła, organy (wykonane w latach 1744÷1746 dla domu modlitwy, przeniesione w 1788, obecnie z instrumentem firmy „Schlag & Söhne” z 1913 r.). Jako ciekawostkę podaje się, że konsultantem muzycznym przy budowie organów był laureat Nagrody Nobla, Albert Schweitzer. Bardziej szczegółowy opis organów można znaleźć na stronie polsko-niemieckiego Stowarzyszenia na Rzecz Badań i Utrzymania Śląskich Organów (VEESO – Verein zur Erforschung und Erhaltung schlesischer Orgeln e.V.). Całości dopełnia XIX – wieczna chrzcielnica oraz trzy XVIII – wieczne i dwa XIX – wieczne szklane żyrandole.

Podczas prowadzonego w 2000 roku remontu wieży kościoła w kuli umieszczonej pod krzyżem wieńczącym jej szczyt znaleziono metalową puszkę. Zawierała ona cenne monety, medale, druki i dokumenty parafialne, które po skopiowaniu powróciły na swoje miejsce. Jedynie najstarszy dokument pochodzący z czasów erygowania parafii pozostawiono do gruntownej konserwacji.